GIÁO DỤC SỨC KHỎE
CHO NGƯỜI BỆNH UNG THƯ BỊ NÔN SAU HÓA TRỊ
CK1ĐD Bùi Thế Huy
Trước đây, nhiều người bệnh ung thư thường rất lo lắng khi bắt đầu điều trị hóa chất vì sợ buồn nôn và nôn. Thực tế, đây là một tác dụng phụ khá phổ biến, tuy nhiên hiện nay phần lớn trường hợp có thể được phòng ngừa và kiểm soát hiệu quả nếu người bệnh được dùng thuốc chống nôn đúng cách và biết cách tự chăm sóc tại nhà. Việc hiểu rõ nguyên nhân, cách phòng ngừa và xử trí sẽ giúp người bệnh giảm khó chịu, ăn uống tốt hơn, nâng cao chất lượng cuộc sống và duy trì điều trị theo đúng kế hoạch của bác sĩ.
Hóa trị là một trong những phương pháp điều trị quan trọng đối với bệnh ung thư. Tuy nhiên, bên cạnh tác dụng tiêu diệt tế bào ung thư, thuốc hóa trị cũng có thể gây ra một số tác dụng không mong muốn, trong đó buồn nôn và nôn là triệu chứng thường gặp nhất. Tình trạng này có thể xuất hiện ngay trong vòng vài giờ sau truyền hóa chất hoặc vài ngày sau điều trị, tùy thuộc vào loại thuốc hóa trị và đáp ứng của từng người bệnh.
Buồn nôn và nôn sau hóa trị không chỉ gây cảm giác khó chịu mà còn làm người bệnh chán ăn, mất nước, rối loạn điện giải, sụt cân, suy dinh dưỡng và ảnh hưởng đến tâm lý. Nếu không được kiểm soát tốt, người bệnh có thể từ chối điều trị hoặc phải trì hoãn các chu kỳ hóa trị tiếp theo. Vì vậy, việc tuân thủ điều trị và thực hiện đúng các hướng dẫn chăm sóc là rất quan trọng.
Để hạn chế buồn nôn và nôn, người bệnh cần sử dụng thuốc chống nôn đúng theo chỉ định của bác sĩ. Không nên tự ý ngừng thuốc khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế, kể cả khi không còn cảm giác buồn nôn. Việc dùng thuốc đúng thời điểm giúp phòng ngừa triệu chứng hiệu quả hơn so với chỉ dùng thuốc khi đã nôn nhiều.
Trong chế độ ăn uống, người bệnh nên chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì ăn quá nhiều trong một bữa. Thức ăn nên mềm, dễ tiêu, ít dầu mỡ và có nhiệt độ mát hoặc ấm nhẹ. Nên ưu tiên các món như cháo, súp, cơm mềm, thịt nạc, cá, trứng, sữa hoặc các sản phẩm dinh dưỡng theo hướng dẫn của bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng. Người bệnh cần tránh các món chiên rán nhiều dầu mỡ, thức ăn cay nóng, quá ngọt hoặc có mùi quá nồng vì những thực phẩm này dễ kích thích cảm giác buồn nôn.
Người bệnh nên uống đủ nước mỗi ngày bằng cách uống từng ngụm nhỏ và chia nhiều lần. Có thể sử dụng nước lọc, nước trái cây loãng hoặc dung dịch bù điện giải nếu có chỉ định. Không nên uống quá nhiều nước ngay sau bữa ăn vì có thể làm tăng cảm giác đầy bụng và buồn nôn.
Sau khi ăn, người bệnh nên ngồi hoặc đi lại nhẹ nhàng khoảng 30–60 phút, tránh nằm ngay sau bữa ăn. Mặc quần áo rộng rãi, giữ phòng ở sạch sẽ, thoáng mát và hạn chế tiếp xúc với mùi thức ăn hoặc mùi nước hoa quá nồng. Nghỉ ngơi đầy đủ, ngủ đủ giấc và giữ tinh thần thoải mái cũng góp phần giảm cảm giác buồn nôn.
Người bệnh và người nhà cần theo dõi số lần nôn, lượng dịch nôn, khả năng ăn uống cũng như các dấu hiệu mất nước như khô miệng, khát nhiều, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt hoặc mệt nhiều. Khi xuất hiện các dấu hiệu này cần thông báo ngay cho nhân viên y tế để được xử trí kịp thời.
Một số trường hợp cần đến bệnh viện ngay như: nôn liên tục nhiều lần trong ngày, không ăn uống được trong hơn 24 giờ, nôn ra máu, đau bụng dữ dội, sốt từ 38°C trở lên, chóng mặt nhiều, ngất hoặc có biểu hiện mất nước nặng. Đây có thể là những dấu hiệu nguy hiểm cần được bác sĩ thăm khám và điều trị.
Người bệnh không nên tự ý sử dụng các loại thuốc chống nôn, thuốc nam hoặc thực phẩm chức năng khi chưa được bác sĩ cho phép vì có thể ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị hoặc gây tương tác với thuốc hóa trị.
Tóm lại, buồn nôn và nôn sau hóa trị là tác dụng phụ thường gặp nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa và kiểm soát trong đa số trường hợp. Người bệnh cần tuân thủ điều trị, dùng thuốc chống nôn đúng hướng dẫn, xây dựng chế độ ăn uống hợp lý, nghỉ ngơi đầy đủ và theo dõi sát các dấu hiệu bất thường. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh, người nhà và nhân viên y tế sẽ giúp giảm tác dụng phụ của hóa trị, nâng cao chất lượng cuộc sống và góp phần mang lại hiệu quả điều trị tốt nhất.